filozoficzne aspekty mediacji

Wiele firm amerykańskich, specjalizujących się w mediacji, kieruje się określonym credo, deklaracją misji [1], zwięzłym określeniem swoich celów i metod. Takie sformułowanie często nazywane jest filozofią mediacji danej firmy. Przez pojęcie "filozofia" rozumiany jest w tym przypadku zespół podstawowych reguł i metod, którymi firma mediacyjna kieruje się podczas wykonywania swoich zadań. Tak rozumiana filozofia mediacji jest nastawiona na praktyczne osiąganie celów czy też wyznaczenie pracownikom kierunku działań, wskazanie busoli, którą należy się kierować podczas konkretnych przedsięwzięć. Deklaracje misji, często spotykane nie tylko w anglosaskich firmach, właściwe są organizacjom opartym na charakterystycznym pomyśle, chcącym wypełnić określone zadanie w społeczeństwie i w świecie.

Jednakże ten sposób pojmowania filozofii mediacji jest tylko jednym - chociaż ważnym i realnie występującym - aspektem filozoficznym tej formy rozwiązywania sporów. Filozoficzny wymiar zagadnienia mediacji może przykładowo wiązać się z pytaniami o miejsce mediacji w systemie prawnym, pozycję osób biorących udział w mediacji, wpływie mediacji na społeczeństwo czy też z innymi szczegółowymi zagadnieniami filozoficznymi, takimi jak etyka mediacji, mediacja pomiędzy rozbieżnymi poglądami, kulturami czy osobowościami.

Filozofia, rozumiana jako sposób osiągania mądrości, może przejawiać się w wymiarze praktycznym działań człowieka. Skuteczne osiąganie celów, posługiwanie się metodami najbardziej ekonomicznymi czy najmniej czasochłonnymi, to argumenty, którymi często posługują się praktycy mediacji jak i osoby ją propagujące. Zaletami mediacji są m.in. szybkość, taniość, wysoka skuteczność czy też unikanie zbędnego formalizmu. Takie teleologiczne argumenty właściwe są wielu poglądom filozoficznym, tak starożytnym, jak i współczesnym.

Mediacja ma wiele wspólnego z filozoficznymi ideami Oświecenia. Obywatel, mający wpływ na bieg spraw państwowych, jest również odpowiedzialny za dobro państwa. Podobnie w postępowaniu mediacyjnym, uczestnicy nie są poddanymi wyrokowi sądu, ale sami biorą udział w znajdowaniu zadowalającego rozwiązania. Szerokie korzystanie z instytucji mediacji może być związane z umacnianiem się społeczeństwa obywatelskiego, nie będącego wyalienowanym od spraw publicznych, ale sterującym sprawami tak lokalnymi, jak dotyczącymi całego państwa. Co więcej, społeczeństwo nie rozumiejące zasad demokracji, w którym trudno znaleźć merytoryczne dyskusje oparte na szacunku do rozmówcy, jest zwykle sceptyczne wobec idei mediacji. Tak więc z jednej strony do propagowania mediacji w wybranych krajach i kulturach potrzeba solidnych podstaw demokratycznej kultury obywatelskiej, a z drugiej strony zakorzenianie się mediacji jako realnego sposobu rozstrzygania sporów wpływa na rozwój odpowiedzialności obywateli za sprawy publiczne.

Mediacja wykazuje na poziomie teoretycznym podobieństwa z instytucją samorządu. Odpowiedzialność za własne sprawy, szukanie porozumienia z otoczeniem czy też możliwość wpływania na podejmowanie rozwiązania powinny cechować zarówno mediację, jak i samorządy wielu różnych typów.

Ideą, z którą łączy się koncepcja sprawiedliwości naprawczej i mediacją jako sposobem rozwiązywania sporów jest egalitaryzm. Szacunek do każdej jednostki, do odmienności czy jej poglądów wpisany jest w wiele konstytucji, i szeroko deklarowany przez przywódców, moralizatorów jak i przez większość społeczeństw, jednakże dla skuteczności mediacji ważna jest praktyczna realizacja zasad równości szans, respektowania osobowości czy kultury.

Należy pamiętać, że siła państwa nie zawsze opiera się na zdolności ingerowania w życie obywateli, jednakże powinna istnieć sfera kompetencji, które nie są przekazywane poza system organów państwa [2]. Przeprowadzone w niewłaściwy sposób przenoszenie rozwiązywania sporów poza sale sądowe wiąże się z rozwijaniem przestępczości. Dbanie o autorytet państwa może iść drogą siły i zatrzymywania rozstrzygania wszelkich sporów na drodze sądowej, ale także może opierać się na szanowaniu przez państwo samodzielności obywateli, przejawiającej się tak np. w samorządności, jak i w odpowiednim funkcjonowaniu mediacji [3]. Propagowanie stosowania mediacji jako sposobu rozwiązywania sporów powinno być elementem większego zbioru działań, mających na celu rozwijanie społeczeństwa obywatelskiego, podnoszenie kultury dyskusji jak i szacunku do różnic w poglądach czy w działaniach [4].

Mediacja może być rozumiana na wiele sposobów, np. jako zjawisko prawne, jako wykorzystywanie zbioru umiejętności społecznych, czy też jako sztuka. Sztuką jest typ działalności, z tego punktu widzenia możemy mówić o czynnościach z dziedziny mediacji jako o sztuce. Sztukę często łączy się z pojęciem piękna, które to jest analizowane przez filozofię w dziale estetyki. Piękno mediacji możemy rozumieć dosłownie, i podkreślać specyficzny, nieformalny sposób zachowań, ubioru czy wysławiania się jej uczestników. Jednakże nie ma w mediacji miejsca na całkowitą swobodę pod względem estetycznym, często już w fazie przygotowań do postępowania mediacyjnego podkreślana jest konieczność ograniczania zachowań obraźliwych, co dotyczyć może tak słownictwa, ubioru czy gestów.

Estetyka obecna jest w kontekście mediacji także w sposób przenośny. Możemy zauważać piękno rozwiązanego konfliktu, piękno sprawnego działania tej formy rozwiązywania sporów czy też piękno przejawiające się w pozytywnym oddziaływaniu na sprawy publiczne, tak przez rozwiązywanie problemów drażliwych dla społeczeństwa, kształtowanie postawy koncyliacyjnej czy umożliwianie znajdowania porozumienia między różnymi poglądami. Należy pamiętać, że piękno nie jest głównym wyznacznikiem wartości mediacji, nawet możemy zauważyć celowość unikania używania podczas mediacji nadmiernie wyszukanego języka czy też przesadnie teatralnego odgrywania ról poszczególnych uczestników mediacji. Nieformalność i szczerość są elementami zwykle słusznie kojarzonymi z pozytywnymi wartościami mediacji, nawet jeśli ich obecność nie przywołuje na myśl obcowania z czymś pięknym [5].

Piękno często uznawane jest za zjawisko subiektywnie. Filozofowie różnie wypowiadają się natomiast co do subiektywności prawdy, czy też kształtu rzeczywistości. Psychologia sądowa potwierdza istnienie wielkiego zróżnicowania postrzegania nawet najprostszych wydarzeń, mediacja musi brać pod uwagę różne możliwe przyczyny takich rozbieżności, czasem wynikających z zróżnicowaniu informacji dostępnych uczestnikom mediacji, czasem z różnic w ich interpretowaniu. Mediacja pozwala na zapoznanie się z różnymi wersjami wydarzeń, wysłuchania opinii na ich temat czy też poznania znaczenia poszczególnych ich elementów dla poszczególnych osób. Wiele przypadków nieporozumień, rozwiązywanych w wyniku mediacji, wynika właśnie z błędnego interpretowania zdarzeń czy też braku informacji.

Filozofia mediacji podkreśla wagę subiektywności opinii, i zachęca do umożliwiania uczestnikom sporu zapoznania się z różnymi punktami widzenia. Zdolność współczucia, umiejętność rozumienia opinii drugiej osoby zwykle bardzo ułatwia rozwiązywanie konfliktów. Jedną z dróg wymiany informacji tak na tematy konkretnej sytuacji czy konkretnego konfliktu, jak i na tematy odczuć i myśli jest rozmowa, będąca ważnym elementem postępowania mediacyjnego. Umiejętność dialogu, opartego na szacunku, przestrzeganiu pewnych reguł grzeczności i poparta dobrą wolą, często umożliwia zrozumienie istoty konfliktu a nawet sama jest elementem jego rozwiązania [6].

Filozofia, zgodnie ze swoim greckim źródłosłowem, czyli "miłością mądrości", wymaga od mediatora tak znajomości zagadnień z dziedziny, z którą związane jest dane postępowanie mediacyjne, jak i wielkiego rozsądku, znajomości świata, doświadczenia życiowego i filozoficznego dystansu do rozwiązywanego sporu. Taki brak nadmiernego zaangażowania, umiejętność unikania faworyzowania któregoś z uczestników postępowania czy też zdolność oceny sprawiedliwości i mądrości proponowanych rozwiązań charakteryzuje wielu doświadczonych mediatorów. Filozofia praktyczna mediatora kształtuje się tak w wyniku szkoleń, zdobywania wiedzy teoretycznej i doświadczenia w prowadzeniu mediacji, jak i w trakcie w całościowym procesie rozwoju osobowości. Jako filozofię praktyczną rozumieć tu możemy zarówno generalne zasady, którymi kieruje się mediator, jak i typowe sposoby jego rozumowania i zachowania w konkretnych sytuacjach [7].

Sytuacja mediacji wiąże się z obecnością wśród uczestników postępowania mediacyjnego pewnego zasobu władzy. Dotyczy to przede wszystkim władzy sądowniczej, związanej z rozwiązywaniem konfliktów [8]. Mimo podkreślania różnic między mediacją a procesem sądowym, istnieje między tymi zagadnieniami wiele podobieństw, jak choćby istnienie sporu czy próby jego rozwiązania. Jedną z różnic pomiędzy mediacją a procesem sądowym, dostrzegalną w wymiarze filozoficznym, jest osoba, do której należy władza, rozumiana tutaj jako decydowanie o sposobie rozwiązania konfliktu. O ile w procesie sądowym władza ta leży bezpośrednio w rękach osoby trzeciej, która nie powinna być zaangażowana w toczący się spór, o tyle w mediacji tę władzę posiadają uczestnicy sporu. Ta fundamentalna różnica sięga całości filozofii prawa z kręgu europejskiego, stąd zauważmy, że korzenie mediacji wywodzone są z tubylczych kultur kontynentów amerykańskich czy Australii [9].

Mediacja nie zawsze jest najbardziej właściwym sposobem rozwiązywania sporów. Zagadnieniem filozofii praktycznej jest ocena, czy konkretne osoby są zainteresowane poszukiwaniem sposobów naprawy sytuacji, czy też mają chęć kłócić się i walczyć przeciwko tym, którzy się z nimi nie zgadzają. Nastawienie na konflikt to zagadnienie nie tylko dotyczące pojedynczych osób, ale również państw czy ideologii. Mediacja jest narzędziem zdolnym przeciwdziałać wojnom lub też być sposobem ich kończenia. Zauważmy jednakże, że - podobnie jak w przypadku skonfliktowanych osób - aby mediacja miała szansę na powodzenie, uczestnicy konfliktu muszą uznać możliwość współistnienia, próbować znajdować wspólny język i wykazywać chęć do uczciwych rozmów. Podkreśla się wysoki odsetek postępowań mediacyjnych zakończonych sukcesem, czyli rozwiązaniem problemu czy też usatysfakcjonowaniem wszystkich uczestników. Mediacje, w których uczestnictwo opiera się na zasadzie dobrowolności, mają szanse powodzenia tak pomiędzy osobami, jak i między państwami, jednakże nie gwarantują rozwiązywania wszystkich konfliktów czy też zapobiegania wojnom [10].

Mediacje mogą odbywać się tak w ramach jednej wspólnoty, czy też pomiędzy reprezentantami różnych kultur. Do prawidłowego prowadzenia postępowania mediacyjnego potrzebne jest unikanie nietolerancji czy narzucania własnych rozwiązań. Brak spełnienia tych wymogów powoduje przeniesienie prób zakończenia sporów na drogę sądową, lub na drogę walki. Mediator często może być porównany do tłumacza, pomagającego w komunikacji osobom, mówiącym różnymi językami. Mediacja między przedstawicielami różnych kultur czy między różnymi państwami musi brać pod uwagę wielkie wymagania z dziedziny dyplomacji, psychologii jak i m.in. mowy ciała, jakie stoją przed mediatorem.

Zrozumienie istoty mediacji, rozwój kultury kompromisu, może zaowocować w lepszych stosunkach m.in. między władzą a ludnością, pracownikami a pracodawcami czy też w dziedzinie stosunków rodzinnych. Poszukiwanie rozwiązań polubownych sprzyja rozwojowi przyjacielskich więzi między sąsiadami, odrzucających zbędne konflikty [11].

W mediacji możemy wyróżnić kilka podstawowych elementów, takich jak: konflikt, podmioty pomiędzy którymi istnieje konflikt i mediator [12]. Bez istnienia konfliktu mamy do czynienia z rozmową, brakiem potrzeby łagodzenia sporu czy też ze stanem obojętności. Nie należy jednakże zachęcać do tworzenia konfliktów, mediacja nie powinna być celem samym w sobie. Konflikty mogą dotyczyć bardzo wielu różnych zagadnień, mogą być również opisywane przy uwzględnieniu różnych ich wymiarów. Możemy wskazać na konflikty interesów, opisywane tak w sposób niezaangażowany, jak i bardzo subiektywny, na konflikty osobowościowe czy konflikty poglądów. Konflikty interesów nie zawsze mogą być rozwiązywane w sposób polubowny, jednakże w przypadku pozornych konfliktów interesów mediacja jest jedną z lepszych możliwości odnalezienia rozwiązań optymalnych dla wszystkich uczestników.

Podmiotami pomiędzy którymi istnieje konflikt mogą być tak osoby, jak grupy czy nawet państwa. Charakteryzują się one swoimi charakterystycznymi cechami, takimi jak pamięć, kultura czy poglądy. Niekiedy to właśnie te cechy są przyczynami konfliktu. W trakcie mediacji ważny jest szacunek do wszystkich jednostek, mogący sięgać swymi korzeniami tak do humanizmu, jak i innych doktryn kierujących się tolerancją [13].

Należy zwrócić uwagę na wynikające z podstawowych zasad idei sprawiedliwości naprawczej potrzebę unikania pojęcia "strona" wobec uczestników postępowania mediacyjnego. W ustawodawstwie, doktrynie i praktyce polskiej nie przestrzega się tej zasady, przenosząc na grunt mediacji przyzwyczajenia z sądowego sposobu rozstrzygania sporów. Zauważmy, że podkreślona tu różnica ma nie tylko znaczenie słownikowe, lecz także podkreśla aspekty ściśle filozoficzne, takie jak możliwość istnienia wspólnoty interesów wszystkich podmiotów, czy też niekonfrontacyjne ich nastawienie [14].

Istnieje wiele alegorii, które można wykorzystać przy wskazywaniu, kim jest mediator. Psycholog, kapłan, naukowiec, czy też moderator dyskusji albo krytyk literacki i dziennikarz, to wiele ze sposobów ukazywania roli tej postaci w postępowaniu mediacyjnym. Rola mediatora jest z jednej strony bardzo odpowiedzialna, a z drugiej bardzo dyskretna. Powinien on wcielać się w postać najlepiej umiejącą pomóc podmiotom pomiędzy którymi istnieje konflikt w jego rozwiązaniu. Co więcej, mediator ciągle się uczy, i kieruje się nie tylko wiedzą i wyczuciem, ale i doświadczeniem, a kolejne pełnione przez niego role wpływają na następne. Mediator ma za zadanie pozwolić mówić, a jednocześnie dbać o przestrzeganie przez osobę mówiącą wyznaczonych reguł. Mediator pełni także ważną rolę przy samym rozwiązaniu konfliktu, przy ustalaniu szczegółów i metod dalszego działania mającego na celu czynienia spraw takimi, jak być powinny.

Mediacja dotycząca spraw karnych często wiąże się z pojęciem nieszczęścia, wydarzenia, które niszczy komuś spokój, zdrowie czy inne dobra. Jak wiadomo, mediacji przypisywana jest w tym przypadku rola procesu przynoszącego ulgę, oczyszczenie, katharsis. Nawet bez naprawiania wyrządzonych krzywd w świecie realnym, pozytywna ocena uczestniczenia w mediacji ma tutaj często swoje podstawy, np. w możliwości podzielenia się swoimi odczuciami [15].

Problemem, który można uznać za kluczowy w kontekście teoretycznego ujmowania zagadnień związanych z mediacją, jest umiejscowienie jej w sferze publicznej lub prywatnej. Teoria prawa karnego różnie oceniała problematykę przestępstwa, zaliczając ją bądź do zjawisk publicznych, lub też prywatnych. Opór wobec mediacji wiąże się często z brakiem zgody na uznanie za ofiarę przestępstwa konkretnej osoby. Podkreślanie wyłącznie kwestii naruszenia norm prawnych, i przenoszenie każdorazowo krzywd jednostki na całe społeczeństwo podpowiada unikanie szukania rozwiązań bezpośrednio pomiędzy sprawcą a pokrzywdzonym. Koncepcja sprawiedliwości naprawczej jednakże nie musi odrzucać publicznego wymiaru przestępstwa, lecz może przypominać o istnieniu również jego aspektu prywatnego [16]. Podobnie w większości innych gałęzi prawa mediacja zwykle może pełnić rolę posiłkową do procesu sądowego, nie zmniejszając jego autorytetu lecz znacznie pomagając w rozwiązywaniu sporów.

Tak jak koncepcja wielu światów G. Bruna przeciwstawia się ptolemejskiemu geocentryzmowi, tak mediacja przeciwstawia się sądowemu sposobowi rozstrzygania sporów, wyrokującemu na korzyść tylko jednej strony. Należy wiedzieć o możliwości stosowania tak sądowej, jak i mediacyjnej drogi rozwiązywania sporów, znać ich zalety i wady, i umieć wybrać odpowiednią drogę rozwiązania konkretnego konfliktu. Mediacja może z powodzeniem spełniać pokładane w niej nadzieje, jednakże aby tak było, potrzebne jest zaistnienie wielu czynników. Ważne jest przekazanie ogółowi wiedzy na temat istoty postępowania mediacyjnego, przygotowanie wykwalifikowanej kadry mediatorów jak i zapoznanie sądów z właściwymi sposobami wykorzystania metody mediacji. Jednakże najważniejszym czynnikiem, ściśle związanym z powodzeniem lub porażką wprowadzania instytucji mediacji w danym kraju jest mentalność jego społeczeństwa.



[1] Tzw. Mission Statement; J. Supernat: Zarządzanie, Wrocław 2005, str. 372.
[2] J. Herbst: Oblicza społeczeństwa obywatelskiego, Warszawa 2005, str. 31.
[3] R. Cichocki: Podmiotowość w społeczeństwie, Poznań 2003, str. 19.
[4] M. Novak: Wolne osoby i dobro wspólne, Kraków 1998, str. 17.
[5] E. Borowiecka: Poznawcza wartość sztuki, Lublin 1986, str. 15.
[6] A. Załazińska: Niewerbalna struktura dialogu, Kraków 2006, str. 9.
[7] A. Grobler: Prawda a względność, Kraków 2000, str. 29.
[8] Zgodnie z trójpodziałem władzy, wprowadzonym przez Arystotelesa, rozwiniętym przez Monteskiusza.
[9] Mimo, iż mediacja nie jest zarezerwowana dla konkretnych narodów czy kultur, to możemy zauważyć zróżnicowaną jej rolę w różnych krajach. Mediacja zdobywa popularność w USA i Europie Zachodniej, nie jest natomiast dotychczas szeroko akceptowana na Bliskim Wschodzie czy w krajach afrykańskich. Również narodowość mediatora nie jest wyznacznikiem jego umiejętności, jednakże zdążyły się wytworzyć - nie poparte badaniami naukowymi - wyobrażenia Finów czy Australijczyków jako skutecznych mediatorów, i Włochów jak i Arabów jako mediatorów o mniejszych umiejętnościach; J. Bercovitch: Resolving International Conflicts - The Theory and Practice of Mediation, Londyn 1996, str. 104; C. Benard: Civil Democratic Islam: Partners, Resources, and Strategies, Santa Monica 2003, str. 25.
[10] M. Walzer: Spór o wojnę, Warszawa 2006, str. 39.
[11] A. Kapusta: Dialog między Tym Samym i Obcym, [w:] P. Bytniewski, M. Mizińska (red.): Dialog kultur: o granicach pluralizmu, Lublin 1998, str. 79.
[12] S. Tusznio, M. Wojtkowiak: Mediacje i negocjacje jako formy rozwiązywania konfliktu, Kielce 2004, str. 13.
[13] B. Czarnecka-Dzialuk: Mediacja w sprawach nieletnich w świetle teorii i badań, Warszawa 2001, str. 25.
[14] Z. Kmieciak: Mediacja i koncyliacja w prawie administracyjnym, Kraków 2004, str. 29.
[15] P. Legrenzi: Jak być szczęśliwym, Kraków 2005, str. 59.
[16] J. Consedine: Sprawiedliwość naprawcza: przywrócenie ładu społecznego, Warszawa 2004, str. 129.