optymalna wielkość państwa

Istnieje wiele definicji państwa, zwykle wskazują one na występowanie w państwie takich elementów, jak ludzie, władza i terytorium. Czasem odróżnieniu państwa od innych organizacji może służyć istnienie wyodrębnionego aparatu administracyjnego, czy skierowanie jego zainteresowania na sprawy podstawowe, takie jak bezpieczeństwo albo przetrwanie. Sytuacyjna teoria państwa opisuje możliwość zastosowania pojęcia państwa do różnorodnych zjawisk, podkreślając istnienie władzy w konkretnym miejscu i czasie. Inne sposoby ujmowania pojęcia państwa podkreślają konfliktowy charakter państwa, wskazując na istnienie wrogów w postaci innych państw jako na podstawowy element legitymujący istnienie państwa, są także teorie uznające możliwość współpracy i przyjacielskich stosunków różnych państw. W większości definicje państwa - w sposób dosłowny albo dorozumiany - zakładają działalność państwa w konkretnej rzeczywistości terytorialnej. To właśnie terytorium jest zagadnieniem najściślej związanym z optymalną wielkością państwa.

Zagadnienia terytorium państwa, jego wielkości, sposobów podziału terytorialnego czy metod komunikacji są problemami należącymi do zainteresowań geografii administracyjnej. Dyscyplina ta, rozwijana w niektórych krajach samodzielnie, w wielu płaszczyznach łączy się z innymi naukami administracyjnymi, takimi jak prawo administracyjne, polityka administracji czy historia administracji. Geografia administracyjna zasługuje na samodzielne istnienie, korzystające zarówno z metod i dorobku geografii politycznej, jak i z wiedzy zdobytej dzięki wielu naukom administracyjnym. Co więcej, wiele przemyśleń dotyczących terytorium państwa zawartych jest w pracach z dziedziny filozofii, literatury pięknej, psychologii społecznej i socjologii, jak i w dziełach poświęconych myśli technicznej w zakresie komunikacji i transportu.

Poza tym sposobem rozumienia wielkości, istnieje sposób przenośny, ujmujący wielkość państwa jako jego potęgę czy rozbudowanie administracji. Mimo, że rozważania dotyczące tych sposobów rozumienia wielkości państwa są niezwykle interesujące i w pewien sposób łączą się z rozumieniem dosłownym, to geografia administracyjna koncentruje swoje zainteresowania na pojęciu wielkości w znaczeniu terytorialnym, a nie gospodarczym, militarnym czy dotyczącym twórczości artystycznej czy technicznej.

Lao Tsy był przeciwnikiem silnej władzy państwowej, chociaż nadmierne oddalenie władzy od ludności także uważał za błędne. Optymalna wielkość państwa oznaczona była możliwością usłyszenia hałasu z drugiego końca terytorium, co wskazuje na niewielki obszar. Podobne zalecenia znajdujemy u wielu filozofów ze starożytnej Grecji, takich jak Platon czy Arystoteles. Państwo według ówczesnych standardów powinno umożliwiać osobiste znajomości pomiędzy wszystkimi jego obywatelami, co znowu oznacza państwo o dosyć ograniczonej powierzchni.

Wiele utopii społecznych, powstałych zarówno w starożytności, jak i w czasach późniejszych, wskazywało na optymalny obszar państwa. Państwo idealne mogło być zarówno terytorium niewielkim, zwykle wyspą, jednakże niektóre doktryny wskazują także na potrzebę rządu światowego, rozciągającego panowanie nad całą planetą. Futuryści i twórcy science fiction opisują sytuacje istnienia państw rozciągających swoje terytoria na wiele planet. Ludzkość już w pewnym zakresie zmaga się z takimi zagadnieniami, w przyszłości prawdopodobnie problem ten również będzie podejmowany.

Należy zauważyć takie zjawiska - zmieniające niektóre wyobrażenia dotyczące standardów terytorialnych - jak rozwój komunikacji elektronicznej, czy podróże człowieka na Księżyc. Znajomość poczty, czy efektywnych sposobów transportu, już od starożytności umożliwiała człowiekowi tworzenie większych organizmów państwowych. Bez sprawnych sposobów komunikacji na odległość nie jest możliwe zarządzanie większym obszarem. Zauważmy jednakże, że pojęcia takie jak efektywność czy sprawność są względne, i należy porównywać je z osiągnięciami innych państw.

Wpływ wielkości państwa na ekonomię również jest znaczny. Zauważalny był już przez takich geografów i historyków starożytnych, jak Strabon czy Tukidydes, podkreślany był również przez późniejszych teoretyków państwowości, takich jak Machiavelli, Monteskiusz czy Grocjusz. Zasługą ekonomii politycznej i teorii wojskowości jest określanie optymalnej wielkości państw, w zależności od sytuacji geopolitycznej. Podobnie obecnie, oceniając optymalną wielkość państwa należy zauważać kontekst polityczny, ekonomiczny, militarny czy komunikacyjny.

Zróżnicowanie geograficzne Europy od dawna wpływało na jej historię i specyfikę poszczególnych jej części. Myśli i wynalazki, powstałe w poszczególnych krajach, docierały do innych krajów i wpływały również na nie, jednak zwykle istniała pomiędzy poszczególnymi europejskimi państwami rywalizacja. Zarówno twórczość artystyczna, naukowa i techniczna, jak i gospodarka czy wojskowość zwykle miała służyć poszczególnym państwom europejskim. Powstające sojusze i zauważane podobieństwa wynikały zwykle z bieżącej wspólnoty interesów, i tylko wyjątkowo oparte były na trwałych i solidnych podstawach.

Wielkie imperia muszą umieć dbać o integralność swojego terytorium. Znaczenie panowania nad ważnymi obszarami podkreślają teoretycy wojny, jak Sun Tzu i Clausewitz. Ważna jest nie tylko wielkość terytorialna, ale także nasycenie terytorium drogami komunikacyjnymi i umiejętność kształtowania rzeczywistości w poszczególnych częściach państwa. Wiele wzorców imperiów starożytnych i współczesnych ukazuje konieczność istnienia silnych więzów łączących wszystkie obszary w jedną całość. Nie jest tutaj wystarczająca faktyczna władza, gdyż kiedy władza istnieje bez innych czynników integrujących państwo, traktowana jest ona jako okupacja. Pewne zróżnicowanie całego terytorium wielkich państw wiąże się z naturalnym zróżnicowaniem geograficznym, wynikającym z ukształtowania terenu, klimatu czy występowania specyficznych elementów geograficznych, jednakże imperium może istnieć tylko wtedy, kiedy nad elementami różnicującymi dominują cechy jednoczące.

Wielkie terytorialnie państwa - tak w starożytności jak i współcześnie - muszą stawiać czoła zagadnieniom takim, jak zróżnicowanie językowe czy kulturowe. Dla prawidłowego funkcjonowania rozległego imperium konieczne jest istnienie czynników łączących całość państwa. Może odbywać się to na zasadzie dominacji kultury państwa, podbijającego inne kraje, albo łączenia elementów kultur istniejących w wielu różnych krajach. Ważnym elementem jest umiejętność porozumiewania się ludności państwa. Zwykle polega to na istnieniu znanego na całym terytorium państwa języka. W starożytnym Rzymie językiem takim była łacina, w Imperium Arabskim - język arabski, w Chinach - mandaryński, w USA - angielski. Zauważmy specyfikę podmiotów takich jak Indie czy Unia Europejska, gdzie istnieje bardzo wiele języków, a zróżnicowanie kulturowe całości obszaru jest znaczne. Takie zróżnicowanie z jednej strony zwykle zmniejsza stopień integracji, a z drugiej strony wpływa na wzbogacenie kultury.

Bardzo interesującym zagadnieniem jest historyczny rozwój terytorialny poszczególnych państw. Mimo, że nie są znane doskonałe recepty, dotyczące osiągnięcia rozległego terytorium, ani zalecenia dotyczące osiągnięcia optymalnej wielkości przez państwo, to rzeczami podstawowymi w tej dziedzinie są zarówno determinanty ekonomiczne, historyczne, demograficzne czy klimatyczne oraz wielkość i mądrość władców.

W obecnych czasach największe znaczenie w świecie polityki mają imperia o wielkim terytorium i wielkim potencjale militarnym i gospodarczym, takie jak USA, Chiny czy Rosja. Polska nie jest wystarczająco duża terytorialnie czy ekonomicznie, aby samodzielnie odgrywać rolę imperium światowego. Co więcej, w swojej historii wielokrotnie doświadczaliśmy wpływania innych państw na losy Polski. Umiejętność odpowiedniego funkcjonowania w ramach Unii Europejskiej daje Polsce szansę na zajmowanie pozycji uczestnika gry światowych mocarstw. Jednakże wymaga to bardzo wiele wysiłku, a Polska nie może ulegać tendencjom prowincjonalnym i powielać sarmackich błędów z naszej przeszłości. Odpowiednie wykorzystanie naszej pozycji geopolitycznej polegać może na wykształceniu wyspecjalizowanych kadr, tworzeniu społeczeństwa realistycznie patrzącego na sprawy świata, odpowiedzialnego i ceniącego kulturę dialogu.

Obszar i ukształtowanie geograficzne Polski powinny być wykorzystywane w sposób odpowiedni, podobnie jak nasze umiejscowienie na mapie świata, klimat czy struktura geologiczna. Wiele opracowań podkreśla rzadkość występowania w Polsce zjawisk takich, jak trzęsienia ziemi, i choć często zdarzają się tu powodzie czy huragany, to ich skala zwykle jest mniejsza, niż w wielu innych obszarach świata. Szkody, związane ze zjawisk takich, jak susze czy powodzie zwykle wynikają z błędów człowieka, niskiej kultury rolniczej czy z braku przezorności. Choć znaczenie istnienia sprawnych służb ratowniczych, prowadzenia prognoz meteorologicznych czy koordynowania prac administracji publicznej jest wielkie, to nawet najlepsze rozwiązania w tych dziedzinach nie mogą odnosić odpowiednich skutków bez wystarczającego poziomu mentalnego społeczeństwa.

Granice państwa ciągną się nie tylko na powierzchni ziemi, ale także uznawana jest przynależność do danego państwa obszarów położonych pod powierzchnią ziemi, aż do środka planety. Granica państwa rozciąga się także w przestrzeni powietrznej. Granica państwa może przebiegać między dwoma państwami, albo - w przypadku granicy morskiej - być w pewnej odległości od lądowego terytorium państwa.

Granice państwa zwykle wiążą się z jego bezpieczeństwem, z zasięgiem władzy czy obowiązywaniem przepisów. Jednakże granice to nie tylko granice polityczne, zauważać należy także obszary takie, jak strefy klimatyczne, obszary kulturowe czy obszary obowiązywania umów z dziedziny handlu czy komunikacji. Rozwiązania takie, jak strefa Schengen czy NAFTA zmieniają znaczenie granic państwowych w pewnych dziedzinach.

Sama wielkość terytorialna państwa nie gwarantuje jego potęgi czy jakości życia jego mieszkańców. W chwili obecnej Kanada i Luxemburg należą do państw bogatych. Podobnie znaczenie polityczne podmiotów takich jak Watykan czy Grenlandia nie wynika wyłącznie z wielkości ich obszaru.

Granice jednostek podziału administracyjnego czasem stają się granicami państw, np. w przypadku ogłaszania niepodległości części terytorium większego kraju. Spotykamy także sytuacje odwrotne, kiedy państwo staje się częścią większego organizmu państwowego, np. w wyniku pokojowego zjednoczenia czy podboju. Oczywiście na pewnych odcinkach granica jednostki podziału terytorialnego jest czasem granicą państwa.

Zauważalne jest podobieństwo jednostek podziału terytorialnego do państw. Również tutaj możemy zauważyć ludność i terytorium. Czynnikiem decydującym o państwowości jest tutaj element władzy. Optymalna wielkość jednostek podziału terytorialnego również ma wiele wspólnego z rozważaniami na temat optymalnej wielkości państwa. Współczesna gmina swoimi rozmiarami przypomina czasem starożytne państwo-miasto, a niektóre regiony współczesnych państw odróżniają się swoją specyfiką w dziedzinie historii, kultury czy języka na tyle, że od przeciętnego państwa różni je wyłącznie podporządkowanie władzy centralnej. Również istnienie państw marionetkowych, których niezależność jest fikcyjna, upodabnia terytoria niektórych państw do jednostek podziału terytorialnego.

Szczelność granicy państwowej może być bardzo różna. Od koncepcji autarkicznych, oddzielających dane państwo całkowicie od wpływów ze strony innych państw, aż do rozpłynięcia się niepodległości danego kraju w większym państwie, granice mogą dotyczyć bardzo wielu czynników. Za podstawowy element, którego dotyczą granice państwowe, najczęściej uznaje się władzę. Jednakże doktryny imperiów nawet w tym przypadku wskazują na brak konieczności samoograniczenia. Szanowanie granic państwowych jest jednym z podstawowych czynników zapewniających pokój pomiędzy państwami.

Naruszenie równowagi pomiędzy państwami często wpływa na zmiany terytorium w drodze wojen. Jednakże wiele państw korzystało z wojen toczonych poza ich terytoriami. Zarówno w przypadku braku udziału w wojnie, kiedy państwo wykorzystuje okazje do handlu, czy dbając militarnie o swoje interesy, unikając jednakże pustoszenia własnego terytorium, wojny tworzą potęgi i zmieniają znaczenie polityczne różnych państw. Z punktu widzenia nas interesującego, czyli opisu optymalnego terytorium państwa, zwykle właśnie wojny wpływały na zmiany terytorium, a ocena wpływu wielkości na funkcjonowania państwa zwykle odbywać się może zarówno na podstawie kryterium odpowiedniego zarządzania państwem, jak i jego funkcjonowania na arenie międzynarodowej.

Różne są optymalne wielkości państwa w różnych okolicznościach, przyjmowane rozwiązania dostosowane są zwykle do specyfiki czasów, możliwości poszczególnych państw czy siły ich sąsiadów. Jako na czynniki wpływające na wielkość państwa wskazać możemy ponadto filozofie, jakimi dane państwa się kierują. Jeżeli za główny cel istnienia wybranego państwa jest jego potęga, zwykle państwo takie dążyć będzie do powiększania swojego terytorium. Jeżeli podstawowe znaczenie ma jakość życia mieszkańców, dążenie do powiększania terytorium nie jest elementem koniecznym.

Ocena wielkości i kształtu terytorialnego Polski, jak i jej umiejscowienia geograficznego wypada zdecydowanie pozytywnie. Jednakże wszelkie cechy i specyfiki naszego kraju powinny być wykorzystywane w sposób odpowiedni, przy uwzględnieniu szerszego kontekstu. Wielu klasyków uznaje rozmiar własnego państwa za wzorcowy, niezależnie czy dotyczy to państw wielkich czy małych terytorialnie. Podobnie my powinniśmy docenić zalety terytorium Polski, szanować jej obszar i o nią dbać.

Terytorium Unii Europejskiej, mimo znacznego urozmaicenia i bogactwa geograficznego, przedstawia nadal wiele punktów zapalnych, takich jak występowanie wielu - położonych pośród obszarów Unii Europejskiej - enklaw do niej nie należących. Określenie przyszłościowych granic zjednoczonej Europy wymaga patrzenia perspektywicznego, a tylko optymalna współpraca wszystkich podmiotów należących do Unii, a także wykorzystywanie całego potencjału - nie tylko terytorialnego - pozwolić może Europie odgrywać w przyszłości ważną rolę w polityce światowej.

Przyjmowanie określonej wielkości przez państwa może być opisane zarówno w sposób deterministyczny - wynikający np. z konieczności gospodarczej, czynników demograficznych czy konkurencji między państwami, jak i z punktu widzenia wolnej woli jednostek, rządów państw czy społeczeństw. Zarówno dla osiągnięcia optymalnej wielkości, jak i dla optymalnego wykorzystania istniejącej wielkości państwa potrzebne jest wspaniałe opanowanie sztuki rządzenia, odpowiedni poziom kultury, moralności czy gospodarki. Znaczenie tu mają zarówno szczęście czy przyroda, jak i istniejące doktryny czy programy polityczne.