normatywny wymiar ortografii

Wielokrotnie spotykamy się z analizami tekstu prawnego z punktu widzenia językoznawstwa. Ukazywane są specyficzne cechy gramatyki, podkreślana jest częstość użycia typowych prawniczych zwrotów i form. Wykładnia językowa jest szeroko stosowana w codziennej praktyce prawniczej, a język Kodeksu Napoleona czy też BGB znane są jako przykłady piękna czy też precyzji sformułowań prawniczych. Języki narodowe posiadają cały szereg zasad, norm i wzorców. Przepisy prawa ściślej lub bardziej ogólnie regulują poprawność języka, możliwość stosowania danego języka narodowego w konkretnej sytuacji, opisują również skutki łamania norm językowych. Problematyka norm językowych, ich tworzenia i reformowania, należy do bardzo ciekawych i ważnych zagadnień prawoznawstwa.

G. L. Seidler podkreślał znaczenie akceptacji władzy dla jej funkcjonowania. System ortograficzny, aby mógł funkcjonować i być przestrzegany, potrzebuje autorytetu władzy. Autorytet ten może być ujmowany na kilka podstawowych sposobów. Przede wszystkim, system ortograficzny można zaliczyć do ogólnego systemu prawnego państwa. Drugim sposobem opisu ortografii jest ujęcie jej jako odrębnego systemu norm, niezależnego od państwa. Zgodnie z sytuacyjną teorią państwa, redakcja tworząca własne reguły ortograficzne czy też grupa poetów używająca swój oryginalny system ortograficzny również mogą być uznane za państwa.

Języki funkcjonujące w kilku krajach często muszą uwzględniać specyfiki danej odmiany, a przy podejmowaniu prób reform zasad ortograficznych w takich językach mamy do czynienia zwykle albo z uznaniem zmian dokonywanych w kraju o najdłuższej tradycji używania danego języka czy też o największym znaczeniu politycznym, albo z pojawianiem się znaczących różnic w takim języku, co po pewnym czasie prowadzi do powstania nowego języka.

W roku 1996 przedstawiciele krajów niemieckiego obszaru językowego podpisali oświadczenie o wprowadzeniu w życie reformy ortografii. Nowa pisownia niemiecka weszła w życie w Niemczech, Austrii i Szwajcarii od 1 sierpnia 1998 r., a w okresie przejściowym do 2005 r. dopuszczalne było stosowanie dawnej pisowni. Języki słowiańskie są przykładem powiększania się różnic w odmianach jednego języka, prowadzących do powstawania niezależnych, różnych języków. Zagadnieniami takimi ze strony językoznawczej zajmują się przede wszystkim nauki takie jak geografia językowa czy glottochronologia.

Ortografia jest to nauka o poprawnym zapisie języka. "Ortografja (greck.), sposób oddania dźwięków mowy (głosek) przez znaki pisma (litery). Może opierać się na podstawie historycznej, co ma miejsce w tych językach, gdzie pisownia zmienia się wolniej, niż wymowa, tak, że pismo zachowuje ślady starszej wymowy np. w języku angielskim i francuskim lub fonetycznej, gdzie o. stara się możliwie wiernie oddać współczesną wymowę" (Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna, Kraków 1928, T. XI, str. 25). Przedrostek orto w języku greckim oznacza prosty, podkreśla prawidłowość danej nauki czy poglądów, np. ortodoncja, ortopedia, ortodoksja.

Ortografią nazywana jest poprawność pisowni oraz zbiór zasad regulujących sposób zapisu słów. Do zasad ortograficznych zaliczane są zasady interpunkcji, osobnym zagadnieniem jest typografia, dotycząca głównie zagadnień projektowania drukowanych liter. Ortografia pojawia się wraz z językiem pisanym. Pismo fenickie, oparte na jednym z najstarszych alfabetów głoskowych, alfabecie północno-semickim, pisano od strony prawej ku lewej, wyrazy oddzielano pionową kreską. Pismo fenickie było podstawą alfabetu greckiego i italskiego, z których wywodzą się alfabety języków większości państw Europy i Ameryki. Z alfabetu północno-semickiego wywodzą się również alfabet hebrajski i arabski. Jeszcze starsze są pisma chińskie i staroegipskie.

Problematyka ortografii jest ważna dla funkcjonowania państwa choćby dlatego, aby język pisany był zrozumiały. Istotne są również aspekty estetyczne poprawnego pisma. Nie należy zapominać, że reformy pisma nie są rzeczą wyjątkową, a próby ujednolicania zapisu oraz dostosowywania ortografii do współczesnego języka pojawiają się regularnie. Karol Wielki - sam analfabeta - zreformował pismo łacińskie wprowadzając czytelną minuskułę, co pozytywnie oddziałało na jakość administracji. W czasie reformacji wiele narodów wprowadzało znowelizowane systemy ortograficzne. Państwa uzyskujące niepodległość często niedługo po jej wywalczeniu wprowadzają znaczące reformy pisma.

Ruch reformatorski był ważnym czynnikiem rozwoju ortografii polskiej. Językiem polskim zaczęto posługiwać się w traktatach politycznych, publicznie dyskutowano po polsku. Wzrosło zainteresowanie ortografią, wydrukowano pierwsze słowniki, takie jak: Ortografia Zaborowskiego (wprowadzała do pisowni polskiej litery ł oraz ż), Słownik Murmeliusza, Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy, Ortografia Murzynowskiego czy Słownik Mączyńskiego.

Odrębność alfabetu jest często jednym z argumentów odrębności języka. Narody w nowej sytuacji politycznej niejednokrotnie zmieniają litery alfabetu, jak uczyniły to np. Ukraina (niedokończona reforma ortografii jest używana często jako symbol niedokończonych reform), Macedonia, Serbia czy Azerbejdżan. Dobrze znana jest historia przejścia Turcji na alfabet łaciński.

Kelsenowska ortograficzna norma podstawowa "należy pisać poprawnie" prowadzi do powstawania szeregu norm szczegółowych, takich jak "kto pisemnie używa słowa wódka, powinien pisać je przez o kreskowane" zgodnie z ogólniejszą normą "kto zapisuje słowa zawierające w sobie głoskę u wymienną na o, ten powinien użyć litery ó", jak to ma miejsce w wyrazach "wódka/woda". Przykładowa zasada "ó piszemy, gdy wymienia się na o" jest z jednej strony poradą, że tak właśnie należy pisać, jest też stwierdzeniem, że norma o podobnej treści obowiązuje. Nowe zasady ortograficzne mogą pojawiać się poprzez ich używanie, lub przez uchwalenie. Uchwała ortograficzna nr 1 Rady Języka Polskiego w sprawie pisowni nie z imiesłowami przymiotnikowymi (przyjęta na III posiedzeniu plenarnym Rady Języka Polskiego, dn. 9 grudnia 1997 r.) stanowi, że: "Nie wykluczając zasadniczych zmian w przyszłości w polskiej ortografii, Rada Języka Polskiego podejmuje decyzję pozytywną co do łącznej pisowni nie z imiesłowami odmiennymi z dopuszczalnością świadomej pisowni rozdzielnej".

Konstrukcja typów idealnych Maxa Webera może być bardzo użyteczna przy opisie ortografii doskonałej. Idealną ortografią byłaby taka, która pozwala jednoznacznie utrwalić brzmienie, jednak stworzenie takiego systemu notacyjnego dla większości języków jest niemożliwe, lub bardzo trudne. Spośród języków europejskich, najwierniejszą fonetycznie pisownię ma podobno język serbski. Vuk Karadzić wydał w 1818 roku serbski słownik, ustanawiając jedną formę języka literackiego. Karadzić dokonał radykalnej reformy ortografii polegającej na przypisaniu każdemu dźwiękowi swojego i tylko jednego znaku w oparciu o zasadę Piszi kao szto govorisz (Pisz jak mówisz). Utrwalanie brzmienia języka inaczej niż przy pomocy pisma stwarza wielkie możliwości, jednak pismo jest nadal i prawdopodobnie długo jeszcze pozostanie podstawowym sposobem zapisu języka.

Komunikacja pomiędzy obywatelami, czy też pomiędzy urzędami wymaga jasnego i zrozumiałego sposobu notowania wypowiedzi, zwykle w oparciu o jeden spójny alfabet. Alfabet (grec. pierwsze litery alfabetu: alfa i beta) jest to zestaw liter ułożonych w ustalonym porządku, z których każdy znak odpowiada brzmieniu. Alfabet polski składa się obecnie z 32 liter: a ą b c ć d e ę f g h i j k l ł m n ń o ó p r s ś t u w y z ź ż. Litery: q, v oraz x nie należą do polskiego alfabetu, jednakże w wyrazach obcych litery te są często stosowane. Alfabet polski jednak nie zawsze miał wygląd obecny, np. staropolskie obiecadło wedle ortografijej pana Kochanowskiego wyglądało następująco: a a' ą b b' c ć cz d dz dź dż e' ę f g h ch i j k l ł m m' n ń o ó p p' q r rz s ś sz t u w w' x y z ź ż. ([za:] http://pl.wikipedia.org). Mimo że język urzędniczy często krytykowany jest ze względu na swoją niezrozumiałość, zbytnią oficjalność lub też nadmierne wykorzystywanie specyficznej "odmiany urzędniczej", to krytyka taka jest dużo łagodniejsza, niż w przypadku znalezienia w tekście oficjalnym błędów ortograficznych. Inaczej z dokumentami dawnymi, gdzie stara pisownia dodaje atmosfery historyczności, zabytkowości danego dokumentu.

Bardzo ważna, chociaż niejednoznaczna, jest rola korekty dzienników urzędowych, tekstów orzeczeń czy aktów administracyjnych.

Błąd ortograficzny to nieuzasadnione odstępstwo od normy ortograficznej. Typowe błędy ortograficzne polegają na używaniu niewłaściwych liter i połączeń literowych w zapisie, niewłaściwej pisowni łącznej lub rozdzielnej czy też niewłaściwym używaniu wielkich i małych liter. Niektóre błędy ortograficzne, używane szczególnie często przestają być błędami a stają się normą.

Zauważmy, że regulacja znajomości ortografii dotyczy głównie obszarów takich jak zdrowie i szkolnictwo, czyli dziedzin szczególnie ważnych dla rozwoju społeczeństwa. Przykładowo, Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 10 grudnia 2002 r. w sprawie zakresu znajomości języka polskiego koniecznego do wykonywania zawodu farmaceuty na terenie Rzeczypospolitej Polskiej oraz egzaminu z języka polskiego (Dz. U. Nr 219, poz. 1846 ze zm.), Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 5 czerwca 2002 r. w sprawie zakresu znajomości języka polskiego w mowie i piśmie koniecznego do wykonywania zawodu lekarza lub lekarza stomatologa na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 74, poz. 688 ze zm.), czy też Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie zakresu znajomości języka polskiego koniecznego do wykonywania zawodu felczera oraz trybu przeprowadzania i składania egzaminu z języka polskiego (Dz. U. Nr 160, poz. 1675 ze zm.) wskazują, iż zakres znajomości języka polskiego w mowie i w piśmie niezbędny do wykonywania każdego z tych zawodów obejmuje pisanie zgodnie z zasadami ortografii.

Wymagania w zakresie ortografii nie dotyczą wyłącznie języka polskiego. Przykładowo Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 sierpnia 2001 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy stomatologów (Dz. U. Nr 83, poz. 905 ze zm.) stawia wymóg pisania zgodnie z zasadami ortografii tekstów medycznych, w szczególności opinii i orzeczeń lekarskich jednego z języków: angielskiego, francuskiego, niemieckiego lub hiszpańskiego.

Zgodnie z Załącznikiem nr 1 do Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 15 października 2003 r. (Standardy wymagań dla poszczególnych poziomów zaawansowania znajomości języka polskiego - Dz. U. Nr 191, poz. 1871), stopień opanowania ortografii języka polskiego jest brany pod uwagę w ogólnej ocenie jego znajomości.

Znajomość ortografii oceniana jest przede wszystkim w szkole. Dotyczy to głównie ortografii języka polskiego, ale tez języków obcych oraz języków mniejszości narodowych lub grup etnicznych. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego, kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół oraz kształcenia w profilach w liceach profilowanych (Dz. U. Nr 61, poz. 625 ze zm.) stwierdza, że nauczanie języka ojczystego tworzy fundament ogólnego rozwoju ucznia, i stanowi główny punkt odniesienia całej edukacji szkolnej. Za rozwój języka w mowie i piśmie (w tym za ortografię) odpowiedzialni są wszyscy nauczyciele niezależnie od specjalności. Problematyka ortografii nie ogranicza się wyłącznie do lekcji języka polskiego. Nie chodzi wyłącznie o to, że na lekcjach z innych przedmiotów błędy ortograficzne również powodują obniżenie oceny, ale przede wszystkim o to, że wysoki poziom opanowania języka polskiego, w tym zasad jego ortografii jest przydatny w życiu zawodowym człowieka. Nawet w przypadku wykonywania zawodu niezwiązanego bezpośrednio z humanistyką popełnianie błędów ortograficznych zwykle obniża prestiż takiej osoby, także kiedy jest to merytorycznie bezpodstawne.

Język polski jest również językiem pisemnych egzaminów i prac dyplomowych w szkołach publicznych i niepublicznych wszystkich typów, w państwowych i niepaństwowych szkołach wyższych oraz w placówkach oświatowych i innych instytucjach edukacyjnych. W takich przypadkach również możemy mieć do czynienia z negatywnymi konsekwencjami związanymi z błędami ortograficznymi, szczególnie kiedy egzamin lub praca dyplomowa dotyczą przedmiotów humanistycznych.

Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. Nr 90, poz. 999 ze zm.) - co zostało wskazane w preambule - powstała z myślą o obronie tożsamości narodowej. Na świecie możemy wyróżnić dwa podstawowe modele regulacji spraw ustalania ortografii, czy szerzej mówiąc, zasad języka. Model liberalny, reprezentowany przez kraje anglosaskie, charakteryzuje się dużą swobodą w podejściu do sposobów zapisywania języka. Z drugiej strony państwa takie jak Francja czy Dania wykazują podejście konserwatywne do tematyki zmian ortografii, zasady pisowni są sztywne, a specjalne Rady rozstrzygają o prawidłowości czy tez błędności notacji konkretnego słowa czy wyrażenia. Polska należy do grupy państw, gdzie regulacje ortografii są szczegółowe i sztywne, a uprawnienia Rady Języka Polskiego - szerokie.

Rada Języka Polskiego jest instytucją opiniodawczo-doradczą w sprawach używania języka polskiego. Rada działa jako komitet problemowy Polskiej Akademii Nauk. Co dwa lata lub częściej Rada przedstawia Sejmowi i Senatowi sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego. Rada wyraża, w drodze uchwały, opinie o używaniu języka polskiego w działalności publicznej oraz w obrocie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z udziałem konsumentów i przy wykonywaniu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przepisów z zakresu prawa pracy. Uchwały te mają charakter doradczy. Co ciekawe, Rada ustala zasady ortografii i interpunkcji języka polskiego, rozstrzygając problematyczne kwestie w tej materii w sposób wiążący.

Można zastanawiać się, dlaczego Parlament samodzielnie nie tworzy reguł ortograficznych. Jeśli Rady eksperckie mogą mieć tak silną pozycję w procesie tworzenia norm, to czy nie prowadzi to do ograniczenia demokratyczności prawodawstwa? Zwróćmy uwagę, że Rada nie jest właścicielem języka polskiego, że język ten żyje i nie będzie słuchał sztucznie wyznaczonych reguł. Z drugiej strony, mądrze działając, Rada może pozytywnie wpływać na jakość języka oraz zapobiegać zbytnim rozbieżnościom występującym w praktyce. Opinie Rady powinny oddziaływać rozsądkiem, a nie argumentem siły. O ile ortografia w życiu publicznym musi być przestrzegana, a Rada powinna utrzymać tu swoje kompetencje, to uprawnienia Rady nie powinny w zbyt dużym stopniu dotyczyć życia prywatnego, twórczości naukowej i artystycznej. Tylko w przypadkach działania sprzecznego z interesem państwa można ingerować w zasady ortografii używanej w sposób prywatny, artystyczny, czy też przez związki wyznaniowe i mniejszości.

Co prawda towarzystwa naukowe, stowarzyszenia twórców i szkoły wyższe mogą zwracać się do Rady w sprawach używania języka polskiego, lecz jednocześnie ustawa o języku polskim nie ma na celu ograniczania swobody artystycznej i naukowej. Słownikowe reguły ortograficzne nie muszą dotyczyć nazw własnych, obcojęzycznych dzienników, czasopism, książek oraz programów komputerowych, z wyjątkiem ich opisów i instrukcji, działalności dydaktycznej i naukowej szkół wyższych, czy też twórczości naukowej i artystycznej oraz zwyczajowo stosowanej terminologii naukowej i technicznej.

Dodatkowo, każdy z konstytucyjnych organów państwa, organów jednostek samorządu terytorialnego i podległych im instytucji w zakresie, w jakim wykonują zadania publiczne, terenowych organów administracji publicznej, instytucji powołanych do realizacji określonych zadań publicznych, organów, instytucji i urzędów podległych powyższym organom, organów samorządu innego niż samorząd terytorialny oraz organów organizacji społecznych, zawodowych, spółdzielczych i innych podmiotów wykonujących zadania publiczne, może zasięgnąć opinii Rady w wypadku wystąpienia w toku czynności urzędowych istotnych wątpliwości dotyczących użycia języka polskiego. Możliwość zasięgania takich opinii powinna być oceniona pozytywnie. Stwarza to okazję do podnoszenia piękna i prawidłowości używanego języka urzędowego, tak w sferze wewnętrznej jak i zewnętrznej działania administracji.

Przestrzeganie norm ortograficznych jest szczególnie ważne odnośnie pełnienia funkcji publicznych. Wizerunek państwa powinien być spójny, logiczny i uroczysty. Ortografia obowiązująca w dokumentach urzędowych nie tylko powinna być zgodna z prawidłami słownikowymi, ale także powinna być piękna, unikająca dziwności. Dlatego państwo powinno zauważać tendencje istniejące w języku, jednocześnie wpływając pozytywnie na sposób kształcenia młodzieży w poprawnej pisowni. Wpływ taki nie może jednak mieć na celu ograniczania swobody twórczej, ani zapobiegania rozwojowi języka.

Zgodnie z ustawą z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (t.j. Dz. U. 2001 r., Nr 14, poz. 147), wniosek kierowany do Rzecznika nie wymaga zachowania szczególnej formy. Możemy przez to rozumieć również brak wymogu przestrzegania w takim wniosku reguł ortograficznych. Nie jest to oczywiście zachęta do łamania zasad poprawnej pisowni, ale tylko gwarancja dostępu do instrumentu skargi nawet przez osoby niewykształcone i nie korzystające z fachowej pomocy. Średniowiecze zasłynęło formalizmem i rygoryzmem dotyczącym dokumentów. Błędy literowe powodować mogły nawet przegraną w procesie. O ile błędy ortograficzne nie powinny być powodem odrzucenia wniosku czy oddalenia skargi, to dla dobra samego podmiotu składającego taki wniosek lub skarżącego, zalecane jest sporządzanie dokumentów przy uwzględnieniu zasad ortograficznych, gdyż pismo pełne błędów nie jest postrzegane korzystnie, podobnie jak nie wygląda estetycznie pismo sporządzone na pomiętej kartce czy pisane niechlujnym charakterem pisma.

Zgodnie z klasyczną teorią budowy normy prawnej, norma składa się z hipotezy, dyspozycji i sankcji. Hipotezą normy ortograficznej ujętej w ten sposób jest zapisywanie danego słowa w konkretnym języku. Dyspozycją jest stwierdzenie, jak dane wyrażenie należy zapisywać. Dotkliwą sankcją jest przykładowo niska ocena z dyktanda czy odrzucenie niepoprawnie napisanego wniosku. Sankcje pełnią funkcję czynników zniechęcających do naruszania norm. Reguły ortograficzne obowiązują faktycznie, są ogłaszane w słownikach, mogą również być wskazywane przez wzory pism procesowych czy autorytet językoznawców. Normy ortograficzne mają zwykle charakter generalny, obowiązują prawie każdego, kto znajdzie się w sytuacji posługiwania pismem.

Cywilistyczne pojęcie normy dyspozytywnej może również być użyteczne przy opisie systemów ortograficznych. Osoby działające w sferze prywatnej domyślnie powinny posługiwać się ogólnie przyjętą ortografią, jednakże nie jest zabronione korzystanie z tworzenia własnych konwencji i zwyczajów ortograficznych w przyjacielskiej korespondencji czy też w języku hobbystycznej gazetki. Podobnie w przypadku gry w szachy, możemy wprowadzać nowe zasady, jednak poważny szachista raczej wtedy z nami nie zagra. Niejeden językoznawca krytycznie i z wyższością oceniłby takie działania, i należy uważnie wysłuchać takiej opinii, jeżeli oparta jest na argumentach i wskazuje niecelowość innowacji ortograficznych. Zwrócić należy jednak uwagę, że zbyt łatwe ograniczanie swobody języka prowadzi do jego sztywności i obumierania.

Odrębną kwestią jest język poezji. Poezja oddziałuje na język społeczeństwa, czasem prowokując, czasem ukazując możliwości. Od Renesansu do współczesności znajdujemy przykłady wpływania indywidualnych rozwiązań literatów na ogólnie akceptowane normy ortograficzne języka. Niektóre kierunki artystyczne celowo łamały reguły ortograficzne, aby burzyć porządek, inne proponowały rozwiązania mogące powodować ułatwienie pisowni czy rozwój języka. Poetyckie systemy ortograficzne mogą istnieć w jednym czy kilku dziełach, mogą też wpływać na powstanie nowych języków, jak to miało miejsce w języku słowackim. Na faktyczny rozwój ortografii mają wpływ media i środki techniczne, nie do przecenienia jest rola właściwego doboru i zawartości podręczników szkolnych oraz kontrola poziomu nauczania.

Zasady ortograficzne mogą być opisywane jako element systemu normatywnego państwa, czy też jako system norm od państwa niezależny. Mogą być rozumiane zarówno jako normy prawne i moralne. Ortografia może być również uznana za specyficzne zjawisko społeczne, czy też jako system zależny pośrednio od państw i od norm prawnych. Jakkolwiek ujmiemy normy ortograficzne, możemy życzyć sobie, aby ortografia praktycznie spełniała swoją ważną rolę.