przypadkowość w administracji

W działalności administracji, podobnie jak i w innych dziedzinach często mamy do czynienia z przypadkowością, nie zawsze tak nazywaną. Przypadkowość definiuję jako brak możliwości poznania wyniku działania przed jego zaistnieniem [1]. Działaniem jest tu każda czynność czy też proces. Pod pojęciem "poznanie" rozumiem zdobywanie wystarczających informacji, natomiast za brak możliwości zaistnienia jakiegoś stanu przyjmuję sytuację, gdzie ten stan z całą pewnością nie nastąpi.

Pokrewnymi przypadkowości będą pojęcia takie jak nieprzewidywalność, niedookreślenie, a nawet przypadek - jako kazus [2].

W mowie potocznej nieprzewidywalność często rozumiana jest jako przypadkowość czyjegoś zachowania, nieprzewidywalność może też dotyczyć zmienności, na przykład pogody.

Niedookreślenie [3] w administracji ściśle łączy się z pojęciem swobodnego uznania. Swobodne uznanie istnieje wtedy, gdy administracja dla urzeczywistnienia prawa może decydować, czy należy zastosować dany środek albo wybierać między różnymi rozwiązaniami. Gdy norma prawna nie determinuje jednoznacznie konsekwencji prawnej, ale pozostawia wyraźnie organowi możliwość wyboru między różnymi możliwościami, mamy do czynienia ze swobodnym uznaniem [4].

Określone granice swobodnego uznania związane są z polityką administracyjną, przypadkowość ograniczona jest ogólnymi zasadami kodeksu postępowania administracyjnego, mówiącymi na przykład, że administracja stoi na straży praworządności.

Przypadek - kazus [5] to konkretne orzeczenie sądowe. Metoda kazusów po raz pierwszy zastosowana została jako metoda nauczania studentów prawa przez Christophera C. Langdella w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Przypadek - kazus występuje jako zdarzenie, którego analiza pomóc ma w ocenie podobnych zdarzeń. Przypadkowość (w znaczeniu braku możliwości poznania wyniku działania przed jego zaistnieniem) w metodzie kazusów polega na tym, że wyrok sądu poznajemy dopiero po jego wydaniu (wynik działania może być poznany dopiero po działaniu). W przeciwieństwie do przewidywania opartego na stosowaniu zasad do opisu konkretnych stanów faktycznych [6] w metodzie kazusów pojedynczy przypadek staje się źródłem reguły.

Tezą filozofii różnicy Deleuze'a [7] jest hasło "wszelki porządek, jakichkolwiek układów (...) jest odmianą przypadkowości i chaosu tj. porządek nie jest zniesieniem (negacją) chaosu, lecz jego inną formą". Szczególne znaczenie ma przypadkowość przy planowaniu reform w administracji. Aby uniknąć przypadkowości, reformy należy poprzedzić wnikliwą pracą przygotowawczą, opartą m.in. na wiedzy ekonomicznej, politycznej, uwzględniać założenia ustrojowe państwa, możliwości kadrowe i materialne [8]. Trudne, czy wręcz niemożliwe jest jednak całkowite wyeliminowanie przypadkowości wyników reform. "Mutacje zawsze występują przypadkowo bez względu na to, czy pojawiają się samorzutnie, czy też pobudzane sztucznie" [9].

Stopień przypadkowości może być określany metodami statystycznymi czy probabilistycznymi - tam, gdzie stosowane są prawa dużych liczb. Stopień przypadkowości jest różny w takich pojęciach niedookreślonych, jak na przykład: "może" - wtedy, kiedy wskazana jest ograniczona ilość wariantów i "interes społeczny" - którego rozumienie będzie się zmieniać w różnych okolicznościach, w różnych sytuacjach historycznych.

Według Freuda, nic w psychice ludzkiej nie jest przypadkowe [10]. Jednak z punktu widzenia badania rezultatów bardziej niż zamiarów, wiele zachowań można ściśle określić jako nieprzewidywalne, czyli przypadkowe. Freud wyprowadzał wnioski o przyszłych zachowaniach człowieka m.in. na podstawie czynności pomyłkowych [11]. Pomyłki według Freuda wynikają głównie z podświadomych chęci czynienia czegoś innego niż należy czynić zgodnie ze świadomymi, logicznymi wnioskami: "zapominanie zamiarów daje się ogólnie sprowadzić do intencji, która nie chce wypełnić zamiaru" [12]. W administracji bardziej niż w psychoanalizie należy zwracać uwagę na pomyłki i błędy wynikające ze zmęczenia, braku koncentracji oraz z braku wiedzy, umiejętności czy też możliwości wykonania konkretnych czynności np. przez pośpiech. Przy przewadze elementów nieprzewidywalnych można mówić wręcz o systemie przypadkowym [13]. Kiedy przypadkowość wynika z braku wiedzy, z chwilą poznania prawidłowości rządzących danym procesem, przypadkowość zostaje bardzo ograniczona [14].

Element przypadkowości występuje w kontroli działania aparatu administracyjnego - przy kontroli wycinkowej. Tam, gdzie kontrola kompleksowo opisuje istniejący stan rzeczy, można mówić o zmniejszeniu stopnia przypadkowości, ale nie jego braku. Zbyt niskie umiejętności czy skąpa wiedza utrudniają kontrolowanie prawidłowości wykonywanych czynności, podobnie jak obarczone większą przypadkowością jest poprawianie błędów w nieznanym niż w znanym języku. Stopień przypadkowości pojawiania się konkretnej litery w danym miejscu maleje wraz z poznawaniem zasad ortografii czy też z powtarzalnością danej czynności (używanie utartych zwrotów, korzystanie z wzorców). Przypadkowość istnieje wszędzie, gdzie występuje prawdopodobieństwo powstania błędów, co może mieć miejsce również po stronie kontrolującej.

Właściwy dobór pracowników na stanowiska pracy jest bardzo ważnym elementem, od którego zależy prawidłowe funkcjonowanie instytucji [15]. Przypadkowość występuje również tam, gdzie mamy do czynienia z losowaniem [16]. Losowanie - polegające na przykład na wyciąganiu jednego spośród wielu zestawu pytań, co może mieć miejsce na egzaminach przy kształceniu, doborze oraz sprawdzaniu kwalifikacji kadr administracji. Przypadkowość powinna występować tylko tam, gdzie wybór pomiędzy kandydatami będzie miał niewielkie znaczenie.

Testy również nie obejmują wszystkich zagadnień z danego przedmiotu, co ściśle wiąże się z powstaniem przypadkowości. Element psychologiczny, może ograniczać lub powiększyć przypadkowość. Przewidywalność oceny wzrasta, kiedy osoba egzaminowana zna sposoby zachowania egzaminatora, a przypadkowość oceny wzrasta przy ingerencji czynników zewnętrznych, niewłaściwej organizacji miejsca egzaminu, przy występowaniu zmęczenia.

Wraz z poznaniem prawideł procesów fermentacji zmniejszył się stopień przypadkowości wyprodukowania dobrego wina. Podobnie wraz z doskonaleniem i formalizowaniem procedur administracyjnych zmniejszyła się przypadkowość sposobów załatwiania spraw poszczególnych typów.

Przypadkowość celowo dopuszczona przez prawodawcę zostaje poprzez stosowanie pojęć niedookreślonych, w kontekście swobodnego uznania. Przypadkowość ta nie oznacza braku przewidywalności decyzji ze strony obywateli [17].

Przypadkowy z punktu widzenia prawodawcy jest sposób załatwienia konkretnej sprawy tam, gdzie przepisy dopuszczają więcej niż jedno możliwe rozwiązanie, w przeciwnym wypadku mamy do czynienia z tzw. związanym działaniem administracji.

Adhokracja, działania oparte na tymczasowości, braku dalekosiężnych przewidywań nie mieszczą się w aparacie pojęciowym administracji. Przypadkowość nie jest dopuszczalna w systemie biurokratycznym, jest jego zaprzeczeniem. Według Maxa Webera, idealny kierownik zarządza swoim aparatem w sposób formalistycznie bezosobowy, "bez gniewu i uprzedzeń, konsekwentnie, nie przejawiając żadnych uczuć i żadnego entuzjazmu" [18]. Kodeks postępowania administracyjnego w Art. 113. 1. wymienia błędy pisarskie, błędy rachunkowe oraz inne oczywiste pomyłki. Częstotliwość występowania takich błędów jest proporcjonalna do stopnia przypadkowości decyzji. Zgodnie z prawem Murphy'ego [19], jeżeli istnieje możliwość popełnienia błędów, to te błędy powstaną, dlatego konieczna jest właściwa organizacja pracy biurowej, odpowiednie rozplanowanie zajęć, urządzenie miejsca pracy i przestrzeganie higienicznego trybu życia, w tym unikanie zmęczenia wpływającego na obniżenie jakości pracy. Przy planowaniu uwzględniającym istnienie przypadkowości brać pod uwagę należy m.in.: wiedzę o konfiguracji procesu, wiedzę o wcześniej planowanych działaniach takich jak przestoje, naprawy itd., wiedzę eksperymentalną o działaniu procesu w podobnych planowanych sytuacjach, wiedzę statystyczną o niepewności parametrów procesu i pomiarów, możliwość przeprowadzania symulacji w celu przewidywania procesu [20]. Podczas planowania potrzebne jest uwzględnienie elementów psychologicznych, takich jak prawdopodobieństwo subiektywne, czyli "przekonanie, że pewne zdarzenie może zajść" [21].

W warunkach demokracji ateńskiej wykształciły się takie pojęcia jak: równość wobec prawa (isonomia), równy dostęp do funkcji publicznych (isotimia), równa wolność słowa (isegoria), równa swoboda dyskusji politycznych (isegogia) i inne [22]. Dobór osób na stanowiska odbywał się przede wszystkim w drodze głosowań, ale też poprzez losowanie. Losowanie funkcji państwowych możliwe jest wtedy tylko, kiedy wszyscy kandydaci spełniają wymagania pożądane na konkretnym stanowisku, charakteryzują się kwalifikacjami zawodowymi, odpowiednim charakterem, zdrowiem itd.

Księga Przemian [23], czyli I-cing (I-ching) jest jedną z najbardziej wpływowych książek w dziejach literatury światowej. Nieomal wszystkie idee ponad dwu tysięcy lat chińskiej nauki miały związek z treścią tej księgi, same również wywierając wpływ na interpretację jej tekstu. Dwa nurty chińskiej filozofii, konfucjanizm i taoizm czerpią z Księgi Przemian swoje podstawowe założenia. Polityka chińska traktowała to dzieło jako wielkie źródło mądrości, z powodu powszechnego szacunku i zaufania, którym darzono I-cing, za panowania Szy Huang-ti [24] była ona jedynym pismem konfucjańskim, które uniknęło spalenia.

Uczony Wang Pi [25], który dostrzegł znaczenie Księgi Przemian nie jako księgi wróżb, ale księgi mądrości, jak również jego uczniowie stworzyli z Księgi Przemian podstawy filozofii kierowania państwem [26]. Z wyroczni Księgi Przemian miliony osób korzystają w rozwiązywaniu najtrudniejszych jak i najdrobniejszych problemów. Politycy japońscy w trudnych sytuacjach nie unikają korzystania z rady tej księgi [27].

W czasach starożytnych zastosowanie wyroczni było powszechne, występowało w kulturze śródziemnomorskiej, w Afryce, Amerykach, prawdopodobnie wszędzie tam, gdzie żył człowiek. Epokom późniejszym korzystanie z przepowiedni także nie było obce, Robinson Crusoe szukając podpowiedzi sięgał do Biblii, otwierając ją w przypadkowym miejscu. Wróżby spotkamy również we współczesności, chociażby w zabawie lania wosku. Literatura (sortilegium [28]), kompozycja (aleatoryzm [29]) również dopuszcza elementy przypadkowe. Księga Przemian wywodzi się ze zbioru znaków stosowanych przy odpowiadaniu na zadane pytanie [30]. Najstarsze wyrocznie ograniczały się do odpowiedzi "tak" lub "nie". Ten rodzaj wyrokowania był również podstawą Księgi Przemian. "Tak" oznaczane było linią ciągłą, a "nie" linią przerywaną. Poprzez łączenie - najpierw w pary, potem w trygramy [31] i heksagramy, po rozróżnieniu dwu rodzajów linii ciągłych i przerywanych (rodzaj mocny i słaby) uzyskano system opisujący wszelkie stany energetyczne i wszystkie możliwe sytuacje istniejące na świecie.

Fundamentem Księgi Przemian jest myśl, że zjawiska na świecie przekształcają się w inne, podobnie przekształcają się heksagramy (linie ciągłe stają się przerywanymi a przerywane ciągłymi). W przeciwieństwie do - występującego w filozofii śródziemnomorskiej - skupiania się na istocie, idei, Księga Przemian koncentruje się na zmianie, płynności [32]. Heksagramy reprezentują tendencje zmian raczej niż rzeczy. Wyrocznia podpowiada co czynić, bardziej niż statycznie przepowiada przyszłość. Podejmowanie decyzji w oparciu o Księgę Przemian odbywa się na zasadzie losowania, czyli jest oparte na przypadku. Można mówić o korzystaniu tutaj z zasobów podświadomości, jednakże zgodnie z przyjętą definicją, losowanie spełnia wymagania przypadkowości. Przy losowaniu wykorzystywane są łodygi krwawnika lub monety.

Przypadkowość w administracji potrzebna jest jedynie wyjątkowo, tylko tam gdzie mamy do czynienia z sytuacjami niestandardowymi, nowymi. Posługiwanie się przypadkowością powinno być czynione z ostrożnością. Mimo to, pewien stopień przypadkowości jest powszechny - można powiązać ten stan z niedoskonałością procedur czy zachowań człowieka, ale też z unikalnością, przypadkowość jest prawie doskonałym sposobem unikania monotonii.

Złożone zagadnienia i problemy przypadkowości muszą być umiejętnie stosowane w działalności administracji. Nie należy unikać zagadnienia przypadkowości. Przypadkowość nie przekreśla jakości, istnieje obiektywnie i naturalnie. Świadomość występowania przypadkowości umożliwia ustosunkowanie się do niej i jej zastosowanie. Nauka administracji, uogólniająca doświadczenia praktyczne i wyznaczająca drogi prawidłowego działania, budująca teoretyczne podstawy administrowania powinna dostrzegać i analizować problematykę przypadkowości.


[1] J. Didier: Słownik filozofii, Katowice 1996, s. 322; Encyklopedyja Powszechna, Warszawa 1865, Tom XXI, str. 704: "Przypadkowość, w filozofii, tak nazywa się wszystko, co nie jest wypływem wewnętrznej wolności duchowej, wolnej i rozumnej woli, samowiedzy. Ztąd utwory przyrody i oznaki jej zewnętrzne nazywać zwykliśmy przypadkowemi, w sprzeczności z samowiedniemi utworami twórcy sztukmistrza".
[2] Nie zaś jako przypadek w sensie gramatycznym.
[3] J. Szreniawski: Wstęp do nauki administracji, Lublin 2000, s. 101-106.
[4] Tamże, str. 104.
[5] A. Ludwikowska: System prawa Stanów Zjednoczonych, Toruń 1999, s. 21.
[6] S. Wronkowska, Z. Ziembiński: Zarys teorii prawa, Poznań 2001, s. 213-216.
[7] K. Kościuszko: Chaos i wiedza, Olsztyn 2000, str. 5.
[8] J. Szreniawski: Wstęp do nauki administracji, Lublin 2000, str. 135.
[9] K. Kościuszko: Chaos i wiedza, Olsztyn 2000, str. 24.
[10] S. Freud: Wstęp do psychoanalizy, Warszawa 1995, str. 418.
[11] Tamże, str. 57-67.
[12] Tamże, str. 79.
[13] System przypadkowy (random system) to wg Lorenza system w którym przejście z wcześniejszych do późniejszych stadiów nie jest dokładnie zdeterminowane przez żadne prawo. E. Lorenz: The Essence of Chaos, Seattle 1993, str. 211.
[14] Jak np. dzięki odkryciom Pasteura możliwe było zmniejszenie przypadkowości przy produkcji wina.
[15] E. Knosala, A. Matan, L. Zacharko: Zarys nauki administracji, Katowice 1996, str. 92.
[16] Np. układanie zestawów drużyn w zawodach sportowych, kolejność występowania kandydatów w bezpłatnym czasie antenowym w czasie kampanii wyborczych.
[17] Tutaj w większym stopniu przypadkowość będzie wynikać z nieznajomości prawa.
[18] Z. Martyniak: Prekursorzy nauki organizacji i zarządzania, Warszawa 1989, str. 111.
[19] A. Bloch: Prawa Murphy'ego, Warszawa 2001, str. 8.
[20] D. Driankov, H. Hellendoorn, M. Reinfrank: Wprowadzenie do sterowania rozmytego, Warszawa 1996, str. 32.
[21] Tamże, str. 54.
[22] K. Sójka-Zielińska: Historia prawa, Warszawa 1995, str. 18.
[23] I-cing, Warszawa 1994, komentarz Richard Wilhelm. Za twórców Księgi Przemian uważa się Fu-si, króla Wen, księcia Czou oraz Konfucjusza.
[24] 213 p.n.e.
[25] 226-249 n.e.
[26] I-cing, Warszawa 1994, s. 25.
[27] Tamże, s. 17.
[28] "Sortilegium (< łac. sortilegius = proroczy) - gatunek piśmiennictwa ludowego; tekst składał się z pytań i odpowiedzi: na jedno pytanie przypadało kilka wersji odpowiedzi. Losowano je i na podstawie wylosowanego tekstu dokonywano wróżb". Słownik terminów literackich, Wrocław 1988, str. 476.
[29] "Aleatoryzm, w muzyce metoda komponowania polegająca na celowo niedokładnym określeniu obrazu dźwiękowego kompozycji w partyturze, zakładająca współdziałanie przy odtwarzaniu utworu muz. czynników przypadkowych wprowadzonych przez wykonawcę, bądź też polegająca na stosowaniu przez kompozytora działań losowych (rzut kością, losowanie kart z talii, korzystanie z generatora dźwięków przypadkowych i in.) w trakcie pracy nad utworem". Encyklopedia muzyki, Warszawa 1995, str. 27.
[30] I-cing, Warszawa 1994, s. 18.
[31] Termin oznaczający znak złożony z trzech linii, wprowadzony przez Jamesa Legge w 1899 r. Trygramy widnieją np. na fladze Korei Południowej.
[32] I-cing, Warszawa 1994, s. 19.