psychologicznoadministracyjne aspekty umów

Zagadnienia umów, obecnych w działalności administracji, analizowane są przede wszystkim z punktu widzenia dogmatyki prawa, w tym prawa cywilnego i administracyjnego. Problematyka umów może być jednak także przedmiotem rozważań naukowoadministracyjnych. Psychologia administracji jest tą nauką administracyjną, która zajmuje się procesami psychicznymi związanymi z administrowaniem. Analizować może ona zarówno procesy psychiczne dotyczące samych urzędników, jak również skierować swoje zainteresowania na umysł klienta administracji [1].

Umową, definiowaną z punktu widzenia psychologii administracji, jest zgoda, dotycząca przyszłych zachowań. Definicja ta związana jest przede wszystkim z behawiorystycznym nurtem psychologii, dotyczącym zachowań człowieka w konkretnych sytuacjach. Behawiorystyczny sposób opisywania zagadnień administracyjnych jest podejściem najbardziej zbliżonym do sposobu opisu zjawisk przez nauki o zarządzaniu. Jednakże należy pamiętać, że psychologia może także analizować uczucia, motywacje czy procesy zachodzące w umysłach ludzi, również w kontekście problematyki umów. Umowy postrzegane z perspektywy psychologicznej to nie tylko umowy między urzędnikami oraz umowy między urzędnikiem a klientem, ale też umowy między samymi klientami administracji. Funkcjonowanie administracji wiąże się z zawieraniem wielu tak rozumianych umów, np. w przypadku "zajmowania kolejki" czy udzielania obywatelowi informacji przez innych klientów administracji obecnych w urzędzie [2].

W przepisach prawa administracyjnego obecnych jest wiele rozwiązań, godnych zainteresowania z punktu widzenia psychologii administracji, takich choćby jak domniemania prawne czy uznanie administracyjne. Równie interesujące są procesy psychiczne dotyczące wykładni przepisów, stosowanie precedensów czy poszukiwanie sprawiedliwych rozstrzygnięć w trakcie wydawania decyzji przez organ administracji czy w trakcie orzekania przez sądy. Zjawiska te badać mogą zarówno psychologia ogólna, psychologia sądowa, czy psychologia społeczna, a psychologia administracji powinna wykorzystywać ich dorobek, dostosowując go odpowiednio do sfery działania administracji. Należy zauważyć, że zarówno domniemania prawne, uznanie administracyjne, wykładnia przepisów czy precedens są formami funkcjonowania umowy w świecie prawa administracyjnego. Również pojęcie sprawiedliwości może być różnie postrzegane w różnych społeczeństwach, czy przez jednostki o różnym doświadczeniu życiowym, umowność w tym kontekście może zarówno polegać na względności pojęcia sprawiedliwości, jak i na uznawaniu za sprawiedliwe tego, co zostało za takie przyjęte w drodze umowy [3].

Zgoda, będąca elementem definicji umowy, zwykle dotyczy umysłów kilku osób czy nawet całych grup ludności, jednakże może także być osiągnięta przez jednostkę. Za umowę w tym znaczeniu możemy uznać np. postanowienie (w znaczeniu potocznym - nie w procesowoadministracyjnym) jednostki o rzuceniu nałogu czy zmianie zachowania. Tak jak w umowach między wieloma osobami, także i tutaj należy mieć na uwadze, że taka umowa nie zawsze zostaje dotrzymana, czy to ze względu na tzw. "myślenie życzeniowe" czy przez zmianę okoliczności. W przypadku podejmowania umów wewnętrznych przez jednostkę szczególną rolę ma przede wszystkim silna wola, duże znaczenie ma także motywacja czy zdolność pamiętania o powziętych postanowieniach [4].

Analogicznie do opisanego powyżej procesu umowy podejmowanej ze sobą przez jednostkę, możemy spojrzeć na perspektywę umowy w społeczeństwie. Psychologia organizacji często posługuje się analogią pomiędzy człowiekiem a organizacją, wskazując na zachodzące w ramach organizacji procesy psychiczne, możliwość uczenia się, zapominania czy denerwowania. Umowa w społeczeństwie nie zawsze przyjmuje postać formy prawnej umowy (czy to cywilnoprawnej czy administracyjnoprawnej). Za umowy, z punktu widzenia psychologii administracji możemy uznawać np. zwyczaje, tabu, normy prawne czy nawet szeroko rozumianą umowę społeczną.

Pojęcie umowy społecznej, znane od starożytności (Archelaos, Platon, Epikur), rozwijane przez takich myślicieli, jak Hobbes, Rousseau, czy Immanuel Kant, oznacza zwykle budowanie zaufania pomiędzy ludźmi, przyrzekającymi nie wyrządzać sobie nawzajem krzywdy. Umowa społeczna oznaczać może w szczególności podporządkowanie się wspólnemu władcy, czy też porozumienie dotyczące sposobu tworzenia przepisów prawa. Z punktu widzenia psychologii administracji, najistotniejszymi elementami umowy społecznej są przeżycia psychiczne jednostek dotyczące tejże umowy [5].

Przeżycia psychiczne, odnoszące się do umowy społecznej, mogą być zarówno pozytywne, jak i negatywne. Za pozytywne uznać możemy odczucia pochwalające stan umowy społecznej, natomiast negatywnymi są odczucia wobec umowy społecznej krytyczne. Zatem osoby odczuwające sprawiedliwość porządku panującego zgodnie z przyjętą umową społeczną sympatyzują zwykle z konserwatywnymi ruchami politycznymi, natomiast osoby krytycznie patrzące na tę umowę swoje sympatie polityczne lokują po stronie reformatorów.

Psychologia kojarzona jest ze zjawiskami dotyczącymi jednostki, jednakże jednostka ta i procesy zachodzące w jej umyśle, postrzegane mogą być także w kontekście obecności tej jednostki w otoczeniu, składającym się zarówno z innych ludzi, jak i z przedmiotów, zjawisk czy idei. Zagadnieniami wpływu społeczeństwa na jednostkę zajmuje się m.in. psychologia społeczna, natomiast wpływem innych czynników na postępowanie i stan psychiczny jednostki, zainteresowane są takie części psychologii, jak psychologia poznawcza czy psychologia różnic indywidualnych.

Historia ludzkości ukazuje, że rozwój kultury, technologii czy nauki jest związany z podnoszeniem się zaufania wśród ludzi, jak również podnoszeniem poziomu zaufania do techniki. Zawieranie umów również opiera się zwykle na dużym poziomie zaufania, a umowy zawierane mimo braku zaufania do kontrahentów, właściwości przedmiotów czy przewidywanych zjawisk są zwykle inaczej postrzegane, niż umowy codzienne, niezbyt kojarzone z ryzykiem. Odczucia powiązane z zawieraniem ryzykownych umów powiązane są z takimi zjawiskami psychicznymi, jak strach, niepewność czy podekscytowanie. Czasem właśnie wywoływanie takich odczuć jest powodem zawierania umów, czy to w biznesie, czy w dziedzinie rozrywki. Jednakże umowa to także uczucie spokoju, zarówno w kontekście ubezpieczeń, jak i w znaczeniu umowy społecznej, kończącej okres "wojny wszystkich ze wszystkimi".

W państwie prawa, całość przepisów prawa może być uważana za najistotniejszy element umowy społecznej. Obowiązywanie i przestrzeganie przepisów związane jest z przestrzeganiem tejże umowy. Jednakże, poza zrozumieniem zjawiska obowiązywania przepisów prawa i procesów psychicznych związanych z jego przestrzeganiem, istotne z punktu widzenia psychologii administracji są także postawy dotyczące zmieniania przepisów i ich łamania. Zmiany przepisów mogą dotyczyć zarówno spraw szczegółowych - zwykle wtedy nie są podważane podstawowe założenia zawartej umowy społecznej - jak i spraw fundamentalnych - możemy wtedy mówić o zmianach rewolucyjnych, podważających dotychczasową umowę społeczną. W przypadku łamania przepisów prawa możemy zaobserwować wiele różnych zjawisk psychicznych, związanych z opisywanymi przez socjologię prawa postawami wobec prawa. Przepisy mogą być łamane np. ze względu na brak szacunku do nich, przez ich nieznajomość czy ze względu na wiarę, że zachowanie takie nie spotka się z negatywnymi konsekwencjami.

Według Leona Petrażyckiego, prawo i moralność powinny przede wszystkim być postrzegane jako zjawiska psychiczne. Umowa wykazuje w tym przypadku wiele podobieństw do pojęcia prawa, łączącego przeżyciem psychicznym - emocjami - dwie osoby. Kontynuując, możemy stwierdzić, że istotą tak ujmowanej umowy jest emocja dotycząca wiary w obowiązywanie danej umowy w psychice jednostek. Umowy związane mogą być także z istnieniem wielu innych emocji i uczuć, takich jak strach, gniew, stres czy poczucie odpowiedzialności [6]. Należy zauważyć, że emocje są obecne w związku z zawieraniem i wykonywaniem umów na wielu etapach, takich jak zdobycie informacji o możliwości zawarcia umowy, negocjacje w sprawie zawarcia umowy, moment zawarcia umowy, wypełnianie umowy, zakończenie obowiązywania umowy (poprzez dopełnienie obowiązków jak i przez zerwanie umowy).

Według koncepcji rozwoju intelektualnego Jeana Piageta, inteligencja jest formą adaptacji biologicznej, pozwalającą jednostce dostosować się do środowiska. Rozwój inteligencji ma u człowieka miejsce podczas dzieciństwa i młodości. Właśnie wtedy określane są możliwości intelektualne, bardzo potrzebne w działaniach związanych z procesem administrowania, czy z zawieraniem umów. Oczywiście duże znaczenie ma również zdobywana wiedza, jednakże wiedza ta wykorzystywana jest zgodnie z ukształtowaną już inteligencją. Według Piageta, wiele umiejętności, dotyczących rozumienia znaczenia obietnic i dotrzymywania słowa rozwijanych jest głównie w "okresie operacji konkretnych", czyli w wieku 7-12 lat. Przezwyciężany jest właściwy "okresowi wyobrażeń przedoperacyjnych" (2-7 lat) egocentryzm, a procesy myślowe opierają się o słowa. "Okres operacji formalnych", rozpoczynający się w wieku 12 lat, predysponuje jednostkę do rozumienia pojęć abstrakcyjnych, i myślenia hipotetyczno-dedukcyjnego. Możliwości intelektualne jednostki są w kwestii zawierania umów wystarczające już w tym wieku, jednakże do bezpiecznego funkcjonowania w społeczeństwie konieczne (choć nie zawsze wystarczające) jest wieloletnie zdobywanie doświadczenia.

Klient administracji, przyzwyczajony do zawierania umów administracyjnych z organem administracji, i mający związane z tym pozytywne doświadczenia, nie musi odczuwać stresu. Idea umowy zwykle zawiera w sobie element samorządności, podejmowania decyzji we własnej sprawie jak i godzenie się na własny los. Umowa administracyjna może z powodzeniem funkcjonować w społeczeństwach o wysokim poziomie cywilizacyjnym, słynących z uczciwości i niezawodności. Jednakże, formy nowe, zwykle przez jakiś czas wywołują zaniepokojenie, ciekawość i stres. Nowość danej formy prawnej dotyczy przede wszystkim jej uprzedniego nieistnienia w danym społeczeństwie, lecz może oznaczać także jej nieznajomość u danej jednostki. W tym drugim przypadku jednakże dana osoba może konsultować się ze znajomymi, mającymi już doświadczenia ze stosowaniem danej formy, i w ten sposób zmniejszać swój stan niepewności. Reformowanie administracji, w tym również wprowadzanie nowych form prawnych jej działania, zwykle budzi nie tylko zaufanie, ale i obawy. Dopiero po pewnym czasie, wprowadzone rozwiązania mogą być uznane za sprawdzone, i nie budzić stresu u klientów administracji. Również z punktu widzenia psychologii administracji, wprowadzanie do systemu prawnego danego państwa rozwiązań nowych zwykle powinno być poprzedzone zrozumiałą, wiarygodną i dostępną kampanią informacyjną.

Zgodnie z teorią Abrahama Maslowa, działania człowieka determinowane są przez potrzeby. Również głównym celem umów jest zaspokajanie potrzeb. Przedmiot umów może dotyczyć zaspokajania potrzeb z każdej z pięciu kategorii wskazanych przez Maslowa, przy czym zaspokojenie potrzeb niższego rzędu predestynować będzie jednostkę do prób zaspokajania potrzeb rzędu wyższego. Teoria potrzeb powinna być dobrze znana i rozumiana przez administrację. Dzięki jej znajomości możliwe staje się nie tylko przewidywanie potrzeb klientów administracji, ale również proponowanie klientom umów o możliwej do zaakceptowania treści, dotyczącej zagadnień dla klientów interesujących i ważnych.

Ocena zjawisk związanych z funkcjonowaniem administracji z punktu widzenia psychologii w wielu kwestiach powinna być oparta na eksperymentach znanych z psychologii ogólnej. Wskazać możemy tutaj np. na eksperyment Milgrama, eksperyment Ascha czy Eksperyment Zimbardo. Eksperyment Milgrama polegał na aplikowaniu przez osoby badane elektrowstrząsów coraz większej mocy, na polecenie badacza. Osoby badane w większości były zdolne - mimo niezgodności tych zachowań z własnymi przekonaniami - do zadawania innej osobie wielkiego bólu, właśnie ze względu na szacunek dla osoby obdarzonej autorytetem formalnym, nakazującej takie zachowanie. Eksperyment ten, dotyczący wpływu autorytetów na zachowania jednostek, ukazuje niebezpieczeństwo podporządkowywania się przez klientów administracji sugestiom urzędnika, i zawieranie nawet niekorzystnych dla siebie umów.

Postrzeganie urzędnika jako reprezentanta władzy państwowej jest kolejnym elementem umownym. Zjawisko występowanie namiestników, sędziów czy urzędników w imieniu suwerena od dawna znane jest naukom społecznym i praktyce politycznej. Ze strony psychologii zjawisko to jest powiązane z takimi fenomenami, jak upodabnianie się przedstawiciela do władcy, zarówno w oczach poddanych czy obywateli, jak i w jego zachowaniu. Zwyczaje, moda czy "duch epoki", również przejawiają się w zjawiskach umownych, takich jak ubiór urzędnika, czy sposób kontaktowania się urzędnika z klientami.

Eksperyment Asha, polegał na pytaniu badanych osób o podobieństwo długości narysowanych obok siebie linii. Kiedy grupa podstawionych osób dawała odpowiedź fałszywą, osoba badana dostosowywała się, i również stwierdzała podobieństwo długości linii, które były zauważalnie różnej długości. Konformizm, naśladownictwo, dostosowywanie się do mody, upodabnianie własnych zachowań do zachowań większości może być traktowane jako faktyczne ograniczenie swobody umów. Mechanizm ukazany w eksperymencie Ascha może być interpretowany na wiele sposobów, np. powodować inne zachowanie klienta w urzędzie, w grupie klientów, od zachowania tej samej jednostki nie kierującej się zachowaniami innych osób. Zagadnienie to podpowiada konieczność istnienia odpowiednich gwarancji proceduralnych związanych zarówno z umową cywilną jak i z umową administracyjną, dotyczących np. czasu do namysłu przed zawarciem umowy albo nawet możliwość odstępowania od umowy przez kilka dni po jej zawarciu.

Eksperyment Zimbardo polegał na losowym podziale grupy badanych osób na "więźniów" i "strażników". Osoby badane miały odgrywać przyznane im role, przy czym okazało się, że wkrótce strażnicy zaczęli wyróżniać się coraz większym okrucieństwem. Eksperyment ten wskazuje na znaczenie roli społecznej na zachowanie jednostki. Rola społeczna urzędnika wynika z wielu czynników społecznych, czasem związana jest z arogancją czy lenistwem - cechami, które nie sprzyjają prawidłowemu zawieraniu umów, wymagających szacunku, zrozumienia i zaufania.

Wiele sfer patologicznych związanych jest z funkcjonowaniem w społeczeństwie rozmaitych umów, takich jak zgoda dotycząca ukrywania zjawiska korupcji czy zgoda na dyskryminację określonych grup społecznych. Zjawisko tematów tabu również polega na zgodzie poszczególnych jednostek co do unikania danych zagadnień. Zjawiska te oczywiście mogą być rozważane na płaszczyźnie prawnej czy socjologicznej, jednakże również psychologiczny ich wymiar powinien być dostrzeżony.

Jednostka, zawierając umowę, nie zawsze musi chcieć traktować swojego kontrahenta uczciwie. Nieuczciwość związana jest z psychologicznym zagadnieniem kłamstwa, i może mieć duży wpływ na zachowanie jednostek i na poziom administracji danego państwa. Nieuczciwość może dotyczyć zarówno zagadnienia chęci dotrzymania umowy, jak również problematyki nieuczciwej treści umowy. Wyróżnić możemy tu podstawowe sytuacje: kiedy obie strony umowy są uczciwe, kiedy tylko jedna ze stron jest uczciwa i kiedy żadna ze stron nie jest uczciwa. Sytuacje druga i trzecia nie zachęcają do zawierania umów. Dodatkowo, dobra wola nie gwarantuje dotrzymania umowy, czy to ze względu na brak środków i umiejętności, błędy w trakcie wykonywania treści umowy czy też nawet np. z powodu zapominania.

W potocznym znaczeniu, przeciwieństwem zapominania jest uczenie się. Psychologia zauważa jednak, że zapominanie może być traktowane również jako element procesu uczenia się. W związku z problematyką umów, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na zagadnienia gotowości jednostki do zawierania umów, związane zarówno z inteligencją jak i z cechami moralnymi. Przepisy prawa zawierają wiele klauzul generalnych i pojęć nieostrych, związanych z cechami charakteru czy opinią o danej jednostce. Znajdujemy w przepisach również wyznaczniki dotyczące minimalnego wieku podejmowania czynności prawnych. Rozwiązania te wynikają przede wszystkim z obserwacji biologicznych i psychologicznych. Ściśle psychologiczne zagadnienia, takie jak poziom inteligencji czy uczciwość danej jednostki jednakże zwykle nie są ujmowane w kategorie prawne, a tylko ich wyniki, takie jak łamanie prawa czy niedotrzymywanie umów czasem znajdują rozwiązania w sądach. Należy jednak pamiętać, że administracja powinna - w ramach przepisów prawa - również wykorzystywać wiedzę z zakresu nauk takich jak psychologia czy socjologia, w celu wykonywania swoich zadań mądrze, ekonomicznie i skutecznie.

Normy społeczne - mogące być postrzegane jako zjawisko wyłącznie socjologiczne - mogą być analizowane także jako zbiór podobnych odczuć, istniejących w umysłach jednostek. Pojęcie swobody umów ograniczone jest nie tylko przepisami prawa, ale również odczuciami, dotyczącymi zagadnień moralności. Formy umów związane są w pewnym stopniu także z innymi zagadnieniami, takimi jak pomysłowość, poczucie humoru czy spryt. Umiejętności psychologiczne potrzebne są np. w trakcie negocjacji, przygotowujących do zawarcia umowy [7]. Ważne jest wyczuwanie intencji partnera dyskusji i odpowiednia ocena odczuć obecnych w jego umyśle. W przypadku zawierania umów, urzędnik z jednej strony powinien dbać o interesy państwa, z drugiej musi powstrzymywać się od narzucania jednostce niezgodnej z jej interesami treści umowy. Mimo gwarancji prawnych, takie pokusy istnieją, co zmniejsza celowość stosowania formy umowy, i zachęca do posługiwania się aktem administracyjnym. W innym przypadku, umowa byłaby tylko zakamuflowaną formą realizacji władzy.

Podczas swojej działalności, administracja wywołuje u klientów bardzo wiele uczuć, zwykle nieprzyjemnych. Zgodnie ze znaną maksymą, "administracji nikt nie chwali", ponieważ jej niezakłócone działanie jest niedostrzegalne, jednakże nie wszystkie działania administracji wywołują podobny poziom stresu i nie wszystkie oceniane są negatywnie. Duże znaczenie ma tutaj poziom dolegliwości działań administracji, związanych tak z zagadnieniami merytorycznymi wykonywania przez administrację obowiązków, jak i z takimi czynnikami, jak uprzejmość urzędnika, jego cierpliwość czy też atmosfera panująca w urzędzie. Jednym z czynników, wywołujących różne uczucia u klienta administracji, jest nowość sytuacji danego typu. Należy zauważyć, że ostrożność czy też brak zaufania związane są z psychologicznym mechanizmem uczenia się, a poziom stresu może być zmienny w zależności od zgromadzonych doświadczeń, kojarzonych z danym zjawiskiem.

Stres, rozumiany jako niezgodność między możliwościami jednostki a wymogami sytuacji, związana z brakiem równowagi psychicznej, ujawniający się m.in. pobudzeniem emocjonalnym, przyspieszeniem akcji serca jak i wzrostem ciśnienia we krwi, może pojawiać się także w związku z umowami występującymi w administracji. Stresorami - czynnikami wywołującymi stres - mogą być tutaj różne zjawiska, od samego pobytu w urzędzie (odczuwane przez wielu klientów administracji jako coś stresującego), poprzez odczuwanie ryzyka związanego z zawieraniem umowy czy też stres wywołany zerwaniem umowy [8].

Innymi zagadnieniami psychologicznymi, związanymi z prawidłowym funkcjonowaniem administracji w zakresie umów, są problemy uprzedzeń, zapobiegania nudzie, zagadnienia przytomności, koncentracji i pamięci, jak również osobowości, temperamentu, asertywności czy poczucia odpowiedzialności. Należy pamiętać, że umiejętności związane z psychologicznoadministracyjnymi zagadnieniami umów zdobywane są nie tylko w trakcie pracy w urzędzie, ale także wcześniej, podczas edukacji szkolnej, nabywania doświadczenia życiowego jak i przez zdobywanie informacji z mediów. Analiza aspektów psychologicznych zagadnień wymienionych tutaj może być ważnym elementem wielu przedmiotów dydaktycznych, zarówno należących do nauk administracyjnych, jak i nauk prawnych.

Psychologia jest obecna w funkcjonowaniu aparatu administracyjnego. Jej znajomość jest pomocna przy ocenianiu konkretnych sytuacji, dotyczących ludzi, jak również do opisywania mechanizmów psychicznych zachodzących podczas procesu administrowania. Opisywanie pojęcia umowy jako zagadnienia psychologicznego może być ważnym elementem badania rzeczywistości administracyjnej, zarówno w kontekście form prawnych działania administracji, jak i w kontekście innych zagadnień, związanymi z pojęciami takimi jak umowa i umowność.


[1] P. Szreniawski: Ogólne problemy psychologii administracji, [w:] Zamojskie studia i materiały, Prawo i Administracja, zeszyt 2 (20), Zamość 2006, str. 179.
[2] G. Butler, F. McManus: Psychologia, Warszawa 1999, str. 68.
[3] W. Witwicki: Psychologia uczuć i inne pisma, Warszawa 1995, str. 148.
[4] A. Sperling: Psychologia, Poznań 1995, str. 307.
[5] C. Porębski: Umowa społeczna - Renesans idei, Kraków 1999, str. 10.
[6] P. Szreniawski: Emocje w administracji, [w:] J. Łukasiewicz (red.): Biurokracja, Rzeszów 2006, str. 652.
[7] J. Moczydłowska: Psychologia handlu, Białystok 2004, str. 56.
[8] K. Migdał: Psychologia w praktyce społecznej, Warszawa 2001, str. 282.